Các hóa chất thần kinh của hạnh phúc

0
769
các hóa chất thần kinh của hạnh phúc
Nguồn: pixabay

Cuộc sống trong cơ thể con người được thiết kế để trải nghiệm hạnh phúc cực điểm (blissful). Tiến hóa sinh học của chúng ta đảm bảo rằng tất cả mọi thứ cần thiết cho sự sống còn (survival) đều làm chúng ta cảm thấy tốt đẹp. Tất cả các loài động vật đều tìm kiếm hoan lạc và tránh đau đớn. Vì vậy, não bộ của chúng ta có một nguồn suối của sự tự tái tạo hóa chất thần kinh để biến sự theo đuổi và cuộc đấu tranh của cuộc sống thành hoan lạc và làm cho chúng ta cảm thấy hạnh phúc khi chúng ta đạt được chúng. Thiết kế sinh học này rất hào phóng, nhưng lại ngủ yên theo nhiều cách thức. Trong bài viết này, tôi sẽ xem xét 7 hóa chất của não bộ liên kết với hạnh phúc và cung cấp các cách đơn giản để bạn có thể kích hoạt chúng tiết ra trong cuộc sống hàng ngày.

Tiền đề của Cách thức của Vận động viên: Mồ hôi và Sinh học của Hạnh phúc là thông qua các hoạt động thể chất thường ngày và các lựa chọn lối sống khác, chúng ta có được sức mạnh làm bản thân hạnh phúc. Một trong các tác dụng phụ của kỷ nguyên kỹ thuật số là chúng ta ngày càng loại bỏ cơ thể vật lý của chúng ta và cả những người khác. Sinh học của chúng ta bị đoản mạch (short-circuiting). Sự cân bằng của các hóa chất não bộ được phát triển qua hàng thiên niên kỷ bị làm gián đoạn bởi cuộc sống hiện đại của chúng ta, làm chúng ta dễ bị trầm cảm, lo âu và bất mãn. Các công ty dược phẩm hăng hái điều chỉnh sự mất cân bằng này bằng thuốc. Mục tiêu của tôi là chỉ ra việc lựa chọn lối sống đơn giản và thay đổi hành vi có thể nâng cao các hóa chất của não bộ của bạn, làm bạn cảm thấy tốt hơn và động viên bạn tối đa hóa tiềm năng con người mình.

Cơ thể của chúng ta sản xuất hàng trăm hóa chất thần kinh. Chỉ một phần nhỏ trong đó được xác định bởi các nhà khoa học. Vì vậy chúng ta sẽ không biết được trong cuộc sống của mình có chính xác, đầy đủ tất cả là bao nhiêu hóa chất đang hoạt động. Albert Einstein tin vào điều đó, “Tất cả mọi thứ phải được tạo ra đơn giản nhất có thể, nhưng không phải là đơn giản hơn.” Dựa trên triết lý đó tôi áp dụng các thẻ đơn giản với 7 hóa chất não bộ và phần mô tả chung về cách mỗi cái liên kết với cảm giác thân tâm an lạc (well-being).

CÁC HÓA CHẤT CỦA HẠNH PHÚC

1. Endocannabinoids: “Phân tử Hạnh phúc” Endocannabinoids được ví như là cần sa tự sản sinh của cơ thể làm việc trên các thụ thể CB-1 và CB-2 của hệ thống cannabinoid. Anandamide (từ tiếng Sanskrit “Ananda” nghĩa là hạnh phúc) là endocannabinoid được biết đến nhiều nhất. Thật thú vị, có ít nhất 85 loại cannabinoids khác nhau đã được phân lập từ cây cần sa. Giả thuyết là mỗi cái trong số chúng hoạt động giống như khóa trượt vào ổ khóa khác của hệ thống cannabinoid và thay đổi nhận thức và trạng thái ý thức theo nhiều cách khác nhau. Có khả năng chúng ta tự tạo ra nhiều biến thể của endocannabinoids, nhưng sẽ mất nhiều thập kỷ để các nhà khoa học thần kinh cô lập được chúng.

Một nghiên cứu của Đại học Arizona, xuất bản vào tháng Tư năm 2012, lập luận là endocannabinoids rất có khả năng là nguyên nhân của trạng thái phiêu của người chạy bộ (runner’s high). Nghiên cứu cho thấy cả người và chó đều gia tăng đáng kể endocannabinoids sau khi chạy bền. Nghiên cứu không xác định đóng góp tiềm năng của endorphins tới trạng thái phiêu của người chạy bộ. Dầu vậy, trong nghiên cứu khác, tập trung vào hàng rào máu não (BBB – blood-brain barrier), cho thấy là phân tử endorphin quá lớn để có thể vượt qua BBB một cách tự do, và có lẽ không chịu trách nhiệm cho trạng thái hạnh phúc cực điểm liên kết với cảm giác phiêu của người chạy bộ.

2. Dopamine: “Phân tử Phần thưởng” Dopamine chịu trách nhiệm cho hành vi theo đuổi phần thưởng và tìm kiếm hoan lạc (reward-driven behavior and pleasure seeking). Mỗi kiểu của hành vi tìm kiếm phần thưởng đã được học hỏi làm gia tăng mức độ của dopamine truyền trong não bộ. Nếu bạn muốn có được dopamine, hãy thiết lập mục tiêu và đạt được nó.

Rất nhiều thuốc gây nghiện (addictive drugs), như cocaine và methamphetamine, hoạt động trực tiếp trên hệ thống dopamine. Cocaine ngăn chặn việc tái hấp thu (block the reuptake) dopamine, để lại các chất dẫn truyền thần kinh này trong khoảng trống của khớp thần kinh lâu hơn. Có bằng chứng là những người hướng ngoại (extraverted) hoặc kiểu nhân cách không bị ngăn cấm bởi các quy ước xã hội có xu hướng có mức độ dopamine cao hơn so với người có cá tính hướng nội (introverted). Để cảm thấy hướng ngoại hơn và không bị ngăn cấm hãy thử gia tăng mức độ dopamine tự nhiên bằng cách là người dám nghĩ dám làm (go-getter) trong cuộc sống thường ngày và làm đầy tràn não bộ của bạn với dopamine thường xuyên bằng cách thiết lập mục tiêu và đạt được chúng.

3. Oxytocin: “Phân tử Liên kết” Oxytocin là hóc-môn liên quan trực tiếp đến đặc tính tính liên kết và gia tăng sự tin cậy và lòng trung thành của con người. Trong một số nghiên cứu, mức độ cao của oxytocin có tương quan với sự gắn bó lãng mạn. Một số nghiên cứu cho thấy nếu một cặp đôi ly thân trong thời gian dài, sự thiếu vắng mối liên hệ thể chất làm giảm oxytocin và điều này lèo lái cảm giác của việc khát khao liên kết với người kia thêm nữa. Nhưng có một số tranh luận rằng liệu oxytocin có tác động tương đương nhau với cả đàn ông và phụ nữ hay không. Ở nam giới, vasopressin (anh chị em họ gần gũi với oxytocin) có thể thực sự là “Phân tử Liên kết”. Nhưng một lần nữa, điều quan trọng nhất là mối liên hệ da-tiếp-da, lòng thương, tình yêu và sự thân mật là chìa khóa để cảm thấy hạnh phúc.

Trong thế giới ảo, nơi chúng ta thường “cơ đơn cùng nhau” với các thiết bị điện tử của riêng mình, điều quan trọng hơn bao giờ hết là duy trì liên kết thân mật mặt-đối-mặt giữa con người với nhau và “bộ lac” hóa các kết nối trong cộng đồng của bạn. Cùng tập luyện ở phòng gym, trong một môi trường nhóm hoặc có bạn chạy bộ là cách rất hay để duy trì mối liên kết con người và tiết ra oxytocin.

Trong một nghiên cứu năm 2003, mức độ oxytocin tăng lên cả ở chú chó và người chủ sau thời gian vui đùa cùng nhau. Mối liên kết cảm xúc mạnh mẽ giữa người và chó có thể có cơ sở sinh học trong oxytocin. Nếu bạn không có người nào khác để trao tặng bạn tình cảm thì việc gia tăng oxytocin qua thú cưng của bạn cũng có thể là một mẹo hay.

4. Endorphin: “Phân từ Loại bỏ Đau đớn” Cái tên Endorphin có thể được dịch là “morphine tự sản xuất của cơ thể.” Endorphin giống như thuốc phiện ở phần cấu trúc hóa học và thuộc tính giảm đau (analgesic). Endorphin được sản xuất bởi tuyến yên và vùng dưới đồi trong suốt thời gian hoạt động thể lực cần nhiều sức, quan hệ tình dục và cực khoái. Hãy thực hiện những theo đuổi này như một phần trong cuộc sống bình thường của bạn để giữ endorphins được bơm vào.

Endorphins giờ ít liên kết tới trạng thái phiêu của người chạy bộ bằng với chất đầu tiên Endocannabinoids như nói ở trên, nhưng nó có sự kết nối tới khía cạnh “cảm thấy không đau đớn” của hoạt động thể dục aerobic và nó được tạo ra với số lượng lớn trong suốt thời gian hoạt động cường độ cao của bài tập “anaerobic” cardio và tập luyện mạnh mẽ.

Vào năm 1999, các nhà nghiên cứu lâm sàng báo cáo rằng việc châm kim trong châm cứu vào các điểm đặc biệt trên cơ thể kích hoạt sản xuất endorphins. Trong nghiên cứu khác, endorphins được nhận thấy tăng lên mức cao trong dịch não tủy sau khi bệnh nhân trải qua châm cứu. Châm cứu là cách tuyệt vời để kích thích tiết endorphins.

5. GABA: “Phân tử chống Lo âu” GABA là phân tử ức chế làm chậm việc bắn các nơ-ron và tạo cảm giác bình tĩnh (sense of calmness). Bạn có thể tạo GABA tự nhiên bằng cách tập yoga, thiền hoặc “Phản ứng Thư giãn”. Thuốc Benzodiazepines (như Valium và Xanax) là thuốc an thần hoạt động như kiểu một loại dược phẩm chống lo âu bằng cách tăng GABA. Những loại thuốc này có nhiều tác dụng phụ và nguy cơ phụ thuộc thuốc ở người bệnh nhưng vẫn được chỉ định rộng rãi.

Một nghiên cứu từ “Tạp chí Dược phẩm Thay thế và Bổ sung” cho thấy 27% học viên tập yoga gia tăng GABA sau 60 phút bài tập yoga khi so sánh với người tham gia đọc sách trong 60 phút. Nghiên cứu gợi ý yoga có thể gia tăng mức độ GABA một cách tự nhiên.

6. Serotonin: “Phân tử Tự tin” Serotonin đóng nhiều vai trò khác nhau trong cơ thể chúng ta do vậy khó mà đóng khung nó dưới vài danh từ nào đấy. Nhưng để cho tiện lợi tôi gọi nó là “Phân tử Tự tin.” Sau cùng mối liên kết giữa serotonin cao và sự thiếu nhạy cảm của việc bị từ chối cho phép mọi người đưa mình vào các tình huống nâng đỡ lòng tự trọng, gia tăng cảm giác xứng đáng và tạo ra cảm giác thuộc về. Để gia tăng serotonin, thử thách bản thân thường xuyên và theo đuổi những thứ củng cố cảm giác có mục đích, ý nghĩa và thành tựu (purpose, meaning, and accomplishment). Có khả năng nói “Tôi đã làm nó” sẽ tạo ra phản hồi lặp – mà từ đó sẽ củng cố các hành vi xây dựng lòng tự tin và làm bạn ít rủi ro hơn và tạo ra đường xoắn ốc hướng lên trên của nhiều và nhiều serotonin nữa.

Có đa dạng các loại thuốc chống trầm cảm phổ biến được gọi là Các chất ức chế Tái hấp thu Serotonin có Chọn lọc (Serotonin-Specific Reuptake Inhibitors – SSRIs) – mà một số thuốc được biết đến nhiều, có thể kể tên như Prozac, Celexa, Lexapro, Zoloft, vân vân. Chỉ định chính cho SSRIs là trong trầm cảm lâm sàng (clinical depression), nhưng SSRIs cũng thường được chỉ định cho các bệnh nhân lo âu, rối loạn hoảng sợ, rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD), rối loạn ăn uống, đau mãn tính, và rối loạn stress sau sang chấn (PTSD).

SSRIs có tên như vậy bởi vì nó đã từng được cho là hoạt động bằng cách giữ serotonin trong khoảng trống khớp thần kinh lâu hơn và điều này sẽ có tác dụng phổ quát làm cho những người uống các loại thuốc này hạnh phúc hơn. Về mặt lý thuyết, nếu chỉ serotonin chịu trách nhiệm về mặt hóa học thần kinh với bệnh trầm cảm, những dược phẩm này sẽ hiệu quả với tất cả mọi người. Dù vậy, sự thật là một số người không bao giờ đáp ứng lại với SSRIs, nhưng họ đáp ứng lại các dược phẩm tác động đến hệ thống GABA, dopamine hoặc norepinephrine.

Các nhà khoa học không hiểu đầy đủ vai trò của serotonin trong rối loạn khí sắc (mood-disorders), điều đó giải thích tại sao bạn cần làm việc chặt chẽ với nhà tâm lý-dược học đáng tin cậy nếu bạn muốn tìm ra đơn thuốc (prescription medication) hiệu quả nhất với bản thân. Cũng vậy, sự thật là SSRIs cần vài tuần để kích hoạt và gợi ý hiệu quả của nó có thể cũng liên quan đến não thần kinh, cái sẽ phát triển những nơ-ron mới. Những phát hiện này minh họa cách các loại thuốc chống trầm cảm làm việc với não bộ của mỗi người là rất khác nhau và vẫn chưa được hiểu đầy đủ bởi các nhà khoa học, người nghiên cứu.

7. Adrenalin: “Phân tử Năng lượng” Adrenaline, dưới góc độ kỹ thuật được biết đến dưới cái tên epinephrine, đóng vai trò lớn trong cơ chế chiến đấu hoặc chạy trốn (fight or flight mechanism). Sự tiết ra của epinephrine gây cảm giác hân hoan và tạo ra sự gia tăng năng lượng. Adrealine là nguyên nhân dẫn đến sự gia tăng nhịp tim, huyết áp, và điều đó được vận hành bằng cách tạo ra ít mạch máu quan trọng đi để bóp lại và tăng lưu lượng máu tới các cơ lớn hơn. Thuốc “Epi-Pen” là “phát bắn” của epinephrine được sử dụng trong điều trị phản ứng dị ứng cấp tính.

Một “cơn sốt adrenaline” xuất hiện trong thời gian phiền muộn hoặc đối mặt với những tình huống đáng sợ. Nó có thể được kích hoạt chủ động bằng cách làm điều gì đó bạn sợ hoặc bạn bị đẩy vào tình huống cảm thấy nguy hiểm. Bạn cũng có thể tạo cơn sốt adrenaline bằng cách thở nhanh và ngắn và co bóp cơ. Cơn lốc này có thể tốt cho sức khỏe với liều lượng nhỏ, đặc biệt là khi bạn cần kích thích (pick me up).

Sự gia tăng của adrenaline làm bạn cảm thấy rất sống động. Nó có thể là thuốc giải độc cho sự chán nản, mệt mỏi và trì trệ (boredom, malaise and stagnation). Chấp nhận rủi ro, và làm điều gì đó đáng sợ ép bạn phải ra khỏi vùng an toàn là chìa khóa để tối đa hóa tiềm năng con người mình. Dù vậy, con người thường hành động liều lĩnh khi đón nhận cơn sốt adrenaline. Nếu bạn là con nghiện Adrenaline, cố gắng cân bằng khả năng gây hại thêm – tìm kiếm bằng cách tập trung vào hành vi sẽ làm bạn cảm thấy tốt hơn bằng cách tiết ra các hóa chất thần kinh khác trong danh sách.

KẾT LUẬN

Không có một quy định kích cỡ nào cho tất cả khi nói đến việc tạo ra sự cân bằng hóa chất não bộ tương quan với cảm giác hạnh phúc. Sử dụng danh sách này của 7 hóa chất thần kinh như là một danh sách kiểm tra thô sơ (rudimentary checklist) để kiểm kê các thói quen hàng ngày của bạn và giữ cuộc sống cân bằng. Bằng cách tập trung vào cách lựa chọn lối sống để tiết ra từng chất hóa học thần kinh, bạn sẽ gia tăng tỷ lệ hạnh phúc.

Khoa học não bộ là cái kiềng ba chân của điện (sóng não), kiến trúc (cấu trúc não) và hóa học (các chất hóa học thần kinh), các thành phần phối hợp hòa điệu với nhau để tạo ra trạng thái tinh thần. Bài viết này chỉ tập trung vào yếu tố hóa học. Tôi sẽ khám phá thành phần điện và kiến trúc trong bài viết khác.

(Dịch từ bài viết Neurochemicals of Happiness – tác giả: Christopher Bergland – website: Psychology Today)